Η υπέρτατη πράξη αγάπης 

Τις προάλλες καθώς ετοιμαζόμασταν με τη σύζυγο για να βγούμε, το βλέμμα μου έπεσε στα σημάδια που άφησαν στο σώμα της η καισαρική (πριν 17 χρόνια!) και η αφαίρεση του νεφρού που δώρισε στην αδελφή της. «Κοιτάς τα σημάδια μου;» με ρωτάει για να συμπληρώσει με matter-of-fact ύφος «απ’ ό,τι φαίνεται θα τα έχω μια ζωή». «Και πρέπει να είσαι περήφανη γι’ αυτό» της ανταπάντησα, «αν το καλοσκεφτείς και τις δύο φορές έδωσες ζωή». Με κοίταξε σαν να μην το είχε σκεφτεί ποτέ έτσι. Γιατί όντως δεν το είχε σκεφτεί ποτέ έτσι. Κι αν τη γέννα τη βίωσε, όπως κάθε μητέρα, ως δώρο ζωής που χάρισε (και έζησε) στο έπακρο, τη δωρεά του νεφρού την αντιμετώπισε σαν να χάριζε στην αδελφή της μια μπλούζα ή ένα κραγιόν και όχι κάποιο ζωτικό όργανο με μόνιμες συνέπειες στον δικό της οργανισμό. Γιατί αυτή είναι η Οριάνα. Έχει ξοδέψει περισσότερη φαιά ουσία για να διαλέξει σειρά στο Netflix (και στο τέλος της βρίσκω εγώ) παρά για το αν θα αποχωριστεί το ένα της νεφρό. Και θα το έκανε για τον οποιοδήποτε, όχι μόνο για τους δικούς της ανθρώπους. 

Ένα από τα καλά των στενών δεσμών της κυπριακής οικογένειας είναι η σταθερή παρουσία της Κύπρου στις υψηλότερες θέσεις πανευρωπαϊκά όσον αφορά τη δωρεά οργάνων από ζώντες δότες (συνήθως συγγενείς ή φίλους). Σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία από το 1986 έως τον Οκτώβριο του 2026 έχουν πραγματοποιηθεί συνολικά 1.171 μεταμοσχεύσεις νεφρού, εκ των οποίων η συντριπτική πλειοψηφία (773) αφορούσε ζώντες δότες. Όμως έχουμε ακόμα μία, ίσως λιγότερο γνωστή, πρωτιά και αφορά το έργο του Καραϊσκάκειου Ιδρύματος που αποτελεί ένα τεράστιο ιατρικό επίτευγμα για τη χώρα. Η Κύπρος διαθέτει το μεγαλύτερο αρχείο εθελοντών δοτών μυελού των οστών παγκοσμίως σε αναλογία πληθυσμού, ξεπερνώντας πλέον τους 200.000 εγγεγραμμένους εθελοντές και με περισσότερους από 1.000 ασθενείς σε 36 χώρες να έχουν λάβει μόσχευμα από το κυπριακό αρχείο.

Όμως, σε πλήρη αντίθεση με τη ζώσα δωρεά, η μεταθανάτια δωρεά οργάνων παραμένει σε χαμηλά επίπεδα. Αν και η πλειοψηφία των πολιτών δηλώνει θετικά διακείμενη, το ποσοστό όσων προχωρούν στο πρακτικό βήμα να εγγραφούν επίσημα στο Εθνικό Μητρώο Δυνητικών Δοτών παραμένει ιστορικά μικρό. Είναι ενδεικτικό ότι μόλις 398 μεταμοσχεύσεις νεφρού στα τελευταία 40 χρόνια προήλθαν από αποβιώσαντες δότες. Εντός Κύπρου πραγματοποιούνται σχεδόν αποκλειστικά μεταμοσχεύσεις νεφρού και, σε μικρότερο βαθμό, παγκρέατος. Όταν υπάρχει διαθέσιμο μόσχευμα άλλου συμπαγούς οργάνου (π.χ. καρδιά, ήπαρ, πνεύμονες) από αποβιώσαντα δότη στην Κύπρο, το όργανο αυτό δεν πάει χαμένο, αλλά προσφέρεται σε ασθενείς στο εξωτερικό μέσω διακρατικών συμφωνιών (έχουν ήδη αξιοποιηθεί πάνω από 180 τέτοια όργανα). Αντίστοιχα, οι Κύπριοι ασθενείς ταξιδεύουν στο εξωτερικό για τις δικές τους μεταμοσχεύσεις.

Στο πλαίσιο της συνεχούς προσπάθειας ενίσχυσης της κουλτούρας της μεταθανάτιας δωρεάς και αύξησης των εγγραφών στο νησί, η Κύπρος φιλοξενεί φέτος την Ευρωπαϊκή Ημέρα Δωρεάς Οργάνων, Ιστών και Κυττάρων 2026, μια σημαντική ευρωπαϊκή πρωτοβουλία του Συμβουλίου της Ευρώπης για την ενημέρωση και ευαισθητοποίηση του κοινού γύρω από τη δωρεά και τη μεταμόσχευση. Η επίσημη τελετή έναρξης θα πραγματοποιηθεί την Παρασκευή, 9 Οκτωβρίου 2026, στην Πλατεία Μεσαιωνικού Κάστρου, στο λιμανάκι της Πάφου, και θα είναι ανοιχτή στο κοινό. Η εκδήλωση διοργανώνεται από το Υπουργείο Υγείας και το Συμβούλιο Μεταμοσχεύσεων, με τη στήριξη του Καραϊσκάκειου Ιδρύματος και σε συνεργασία με την Ευρωπαϊκή Διεύθυνση για την Ποιότητα των Φαρμάκων και της Υγειονομικής Περίθαλψης του Συμβουλίου της Ευρώπης.

Το μήνυμα της φετινής διοργάνωσης στην Κύπρο είναι Sharing lives, αναδεικνύοντας τη δύναμη της δωρεάς και της προσφοράς προς τον συνάνθρωπο. Αν και όπως είδαμε η ζώσα δωρεά είναι σε υψηλά επίπεδα, χρειάζεται πολλή δουλειά ακόμα στην ενημέρωση για τη μεταθανάτια. Υπάρχει μια λανθασμένη αντίληψη - κυρίως από άτομα μεγαλύτερης ηλικίας - ότι η Εκκλησία της Κύπρου αντιτίθεται στη δωρεά οργάνων μετά θάνατο. Αυτό πηγάζει από παρερμηνείες σχετικά με την «ακεραιότητα του σώματος» και τη χριστιανική διδασκαλία για την Ανάσταση των νεκρών με συνέπεια να φοβούνται ενδόμυχα ότι αν δωρίσουν τα όργανά τους, το σώμα τους «δεν θα είναι ολόκληρο». Στην πραγματικότητα η Ιερά Σύνοδος της Εκκλησίας της Κύπρου έχει ξεκαθαρίσει εδώ και χρόνια ότι η μεταθανάτια δωρεά οργάνων δεν θεωρείται αμαρτία αλλά θυσία για τον συνάνθρωπο και αρκετοί ιεράρχες προτρέπουν ανοιχτά τους πιστούς να γίνουν δωρητές. 

Ένα άλλο πολιτισμικό εμπόδιο -που συχνά συγχέεται με θρησκευτικές πεποιθήσεις περί ψυχής- είναι η κατανόηση του εγκεφαλικού θανάτου. Όταν τα όργανα ενός ανθρώπου συνεχίζουν να λειτουργούν με μηχανική υποστήριξη (ενώ ο εγκέφαλος έχει νεκρωθεί πλήρως και μη αναστρέψιμα), οι συγγενείς δυσκολεύονται ψυχολογικά να αποδεχθούν ότι ο άνθρωπός τους έχει καταλήξει. Τέλος, υπάρχει ένας γενικότερος δισταγμός απέναντι στη διαδικασία, καθώς η ιδέα της χειρουργικής επέμβασης σε έναν αγαπημένο που μόλις απεβίωσε, συχνά αντιμετωπίζεται από τη βαρυπενθούσα οικογένεια ως «βεβήλωση» της σορού, με αποτέλεσμα να αρνούνται τη λήψη οργάνων.

Ο Νόμος περί Αφαιρέσεων και Μεταμοσχεύσεων (127(Ι)/2012) είναι σαφής: εφόσον έχεις εγγραφεί επίσημα στο Εθνικό Μητρώο Δυνητικών Δοτών, η βούλησή σου είναι τελεσίδικη. Κανένας συγγενής ή εκπρόσωπος δεν έχει το νομικό δικαίωμα να αναιρέσει ή να ακυρώσει την απόφασή σου μετά τον θάνατό σου - το σώμα σου ανήκει σε σένα και η επιθυμία σου υπερσκελίζει οποιαδήποτε πεποίθηση ή απόφαση τρίτου. Ωστόσο οι συντονιστές μεταμοσχεύσεων και η ιατρική ομάδα θα προσεγγίσουν πάντα την οικογένεια για να την ενημερώσουν, ακόμα και αν κρατούν στα χέρια τους την υπογεγραμμένη συγκατάθεσή σου. Εάν οι συγγενείς (σύζυγος, γονείς, παιδιά) προβάλουν ακραία αντίσταση, βρίσκονται σε βαθύ σοκ ή απειλήσουν με μηνύσεις, οι γιατροί δεν θα προχωρήσουν στη λήψη των οργάνων γιατί δεν θέλουν να επιβαρύνουν με επιπλέον ψυχολογικό τραύμα μια βαρυπενθούσα οικογένεια τη στιγμή της χειρότερης απώλειάς της, ενώ μια δημόσια διαμάχη με τους συγγενείς ενός θανόντος θα δημιουργούσε αρνητική δημοσιότητα, βλάπτοντας ανεπανόρθωτα την ήδη εύθραυστη κουλτούρα μεταμοσχεύσεων.

Το πραγματικό εμπόδιο, επομένως, δεν είναι το επίσημο χριστιανικό δόγμα, αλλά οι πολιτισμικές προκαταλήψεις, η άγνοια και το τεράστιο συναισθηματικό βάρος της στιγμής για τους συγγενείς. Η επίσημη εγγραφή του καθενός από εμάς στο Μητρώο λειτουργεί ως ένα πολύ ισχυρό εργαλείο στα χέρια των γιατρών, ώστε να αποδείξουν στους συγγενείς ποια ήταν η πραγματική μας επιθυμία και να τους βοηθήσουν να τη σεβαστούν. Το πιο κρίσιμο βήμα, ωστόσο, είναι να επικοινωνήσουμε αυτή την απόφαση στην οικογένειά μας όσο βρισκόμαστε εν ζωή. Όταν οι δικοί μας άνθρωποι γνωρίζουν ήδη τι θέλουμε, ο αιφνιδιασμός εξαλείφεται και σχεδόν ποτέ δεν φέρνουν αντίρρηση. 

Προσωπικά έχω δώσει ρητή εντολή στους δικούς μου να δωρίσουν τα όργανά μου και μετά να με κάψουν. Απλά, για να προλάβω κάποιους, να βεβαιωθούν ότι έχω πεθάνει πρώτα.